استاد علامه‌ سیّد جلال الدین آشتیانی‌

استاد علامه‌ سیّد جلال الدین آشتیانی‌

استاد علامه‌ سیّد جلال الدین آشتیانی‌، به‌ راستی‌ یکی‌ از مفاخر جهان‌ تشیع‌ است‌ که‌ در عصر حاضر در جهت‌ نشر اندیشه‌های‌ اسلامی‌ از خود اهتمامی‌ قابل‌ أرج‌ نشان‌ داد و با قریب‌ نیم‌ قرن‌ تدریس‌ فلسفه‌ و عرفان‌ و تربیت‌ ده‌ها شاگرد در حوزه‌ و دانشگاه‌ و نیز با تألیف‌ و شرح‌ و ترجمه‌ و حاشیه‌ بر آثار معروف‌ فلسفی‌ و عرفانی‌ و تنقیح‌ برخی‌ کتب‌ مأخذ، در ردیف‌ اندیشمندان‌ نامدار شیعه‌، قرار گرفته‌ است‌.
استاد علامه سید جلال الدین آشتیانی مدتی‌ در درس‌ مطول‌ شهید مطهری‌ شرکت‌ کرده‌ بود و استصحاب‌ رسائل‌ را نیز نزد آن‌ استاد فراگرفته  و در زمره شاگردان آن شهید فقید بوده اند. نگاهی هر چند کوتاه بر زندگی پر بار علامه آشتیانی، ارزشمند و مغتنم خواهد بود.

زادگاه

آشتیان امروز، تقریباً همان‌ سرزمینی‌ است‌ که‌ در متون‌ کهن‌ «وَرَه‌» نامیده‌ شده‌ است‌. البلدان‌ یعقوبی‌ (ح‌ ۲۸۰ ق) از وره‌ نام‌ برده‌ است‌. با توجه‌ به‌ روایات‌ مربوط‌ به‌ آتشکده‌های‌ واقع‌ در رستاق وره‌ و فراهان‌ می‌توان‌ حدس‌ زد، این‌ ناحیه‌ در دوره پیش‌ از اسلام‌ از اهمیتی‌ برخوردار بوده‌ است‌. فتح‌ مناطق‌ وره‌، طَبْرِس‌ و فراهان‌ در سال‌های‌ ۲۳ یا ۲۴ ق انجام‌ شده‌ است‌. تاریخ‌ قم‌ (ح‌ ۳۷۸ ق) از اشتجان‌ در رستاق و رهام‌ برده‌ است‌. میرزا محمّد علی‌ بلبل‌ آشتیانی (زنده‌ در ۱۰۶۰ ق)، مستوفی‌ اصفهان‌ در عصر صفوی‌ و شاعر، میرزا حسن‌ آشتیانی (م‌ ۱۲۶۱ ق)، مستوفی‌ عهد محمّد شاه‌، حاج‌ میرزا حسن‌ آشتیانی (م‌۱۳۱۹ ق) و فرزندان‌ دانشمندش‌ و عباس‌ اقبال‌ آشتیانی (م‌ ۱۳۴۹ش‌) محقق‌ و مورخ‌ شهیر و ده‌ها چهره‌ دیگر در تاریخ‌ علم‌ و فرزانگی‌ این‌ مرز و بوم‌ از این‌ دیارند.

آیت‌الله میرزا مهدی‌ آشتیانی مشهور به‌ فیلسوف‌ شرق، آیت‌الله میرزا احمد آشتیانی حکیم‌ و فیلسوف‌ و آیت‌الله سید جلال الدین آشتیانی سه‌ نام‌ بلند آوازه‌ای‌ است‌ که‌ در تعلیم‌ و گسترش‌ فلسفه اسلامی‌ در دوران‌ معاصر نقش‌ مهمی‌ داشته‌اند. کمتر کسی‌ است‌ که‌ با فلسفه‌ و عرفان‌ اسلامی‌ سروکار داشته‌ باشد و با نام‌ و آثار این‌ گرامی‌ گوهران‌ فرهیخته‌ آشنا نباشد.
تولد و دوران تحصیل

معرفی اجمالی:

استاد سید جلال الدین آشتیانی، در سال ۱۳۰۴ه.ش. در آشتیان از توابع سلطان آباد اراک ، دیده به جهان گشود.

وی، دوره ابتدایی را در دبستان خاقانی همان شهر، به پایان رسانید. در مکتب خانه های قدیمی آشتیان، گلستان سعدی، نصاب الصبیان، تاریخ معجم، کلیله و دمنه، جامع القدمات، مختصری از دُرّه نادری، بخشی از سیوطی (تا باب مبتدا و خبر) را فرا گرفت.

به راهنمایی و تشویق و مساعدت روحانی جلیل القدر آیت اللّه آقای میرزا ابوالقاسم دانش آشتیانی، برای فراگرفتن علوم دینی و معارف اسلامی، در سال ۱۳۲۳ه.ش. به شهرستان قم آمد و در حوزه علمیه، به فراگیری کتابهای صرف و نحو، معانی، بیان منطق، از قبیل: شرح جامی، سیوطی، مغنی، مطول، شرح شمسیه و کتابهای فقهی و اصولی: شرح لمعه، قوانین، فصول، رسائل، مکاسب، کفایه و فراگیری شرح مطالع در منطق و شوارق در کلام و شرح منظومه در حکمت و فلسفه پرداخت و آن گاه به حوزه درس خارج فقه و اصول استاد علامه و فقیه متبحر و مجتهد بارع و زعیم عالیقدر تشیّع، آقای حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی، که یکی از جامع ترین علمای امامیه در روزگار اخیر بود، حاضر شد.

مدت هشت سال نیز به حوزه تدریس فلسفه و تفسیر قرآن کریم و اصول فقه استاد دانشمند و محقق جامع، مشعل فروزان علوم عقلی در حوزه علمیه قم، علامه سید محمد حسین طباطبایی حاضر شد.

الهیات کتاب شفای شیخ الرئیس و الهیات بالمعنی الاخص اسفار و امور عامه این کتاب را و نزدیک به یک دوره اصول فقه و قسمتی از تفسیر قرآن مجید را خدمت آن جناب قراءت کرد.

از برای کامل کردن فلسفه و حکمت الهی، به شهرستان قزوین هجرت کرد و سفر نفس اسفار ملاصدرای شیرازی و بخشی از امور عامه کتاب اسفار را از محضر پرفیض حکیم عالیقدر و فیلسوف محقق، مدرس نامدار علوم عقلی، آقای حاج میرزا سید ابوالحسن قزوینی استفاده بُرد و بسیاری از مشکلات حکمت متعالیه را در خدمت این استاد بارع عظیم الشأن حل کرد.

آن گاه برای بهره بری از محضر اساتید بزرگ حوزه نجف، به نجف هجرت کرد و به مدت دو سال، به حوزه های درس مراجع بزرگ و زعمای حوزه علمیه نجف حاضر شد. در آن حوزه، بیش تر از محضر استاد علامه و فقیه بزرگوار و مجتهد جامع، آقا میرزا سید حسن بجنوردی بهره برد.

و در همین حوزه، مدتی به درس فقیه عصر آقای سید محسن حکیم و فقیه صاحب نظر آقا شیخ حسین حلّی متورع و مجتهد بارع آقا میرزا عبدالهادی شیرازی حاضر شد. به خاطر بیماری شدید، نتوانست در حوزه نجف بماند و به ایران بازگشت و در تهران، مدتی به حوزه تدریس حکیم و عارف عالیقدر فقیه محقق آقا میرزا احمد آشتیانی و مدتی به گونه متفرقه و درس فیلسوف بزرگوار وعارف متأله آقا میرزا مهدی آشتیانی ، حاضر شد.

وی در قم، درس خارج اصول فقه استاد فقیه محقق، و روحانی مجاهد، آقا سید محمد تقی خوانساری شرکت جست و مدتی هم از درس سید محمد حجت کوه کمری و یک سال نیم هم از درس آقا میرزا رضی تبریزی بهره برد.

شرح منظومه حکمت و قسمتی از مکاسب شیخ انصاری و قسمتی از شوارق الالهام را خدمت حکیم ربانی و فقیه عالیقدر، حاج شیخ مهدی امیرکلاهی قراءت کرد. استاد سید جلال الدین آشتیانی، در سال ۱۳۳۸ه.ش به معلمی دانشگاه مشهد در رشته فلسفه و تصوف اسلامی و در سال۱۳۴۰ به دانشیاری همین رشته برگزیده شد و تاکنون افزون بر تربیت شاگردان بزرگ در دو کانون معرفت: حوزه و دانشگاه، دهها جلد کتاب ارزش مند، کار او مفید، تألیف کرده، یا آثار بزرگان فلسفه و عرفان را با تحقیق ها و تعلیق های دقیق و عالمانه، به زیور طبع آراسته است

اساتید

استاد سیدجلال الدین آشتیانی‌، از زمره‌ برترین‌ نمونه‌ها و ارزشمندترین‌ گوهرهایی‌ است‌ که‌ محیط‌ ملکوتی‌ و آسمانی‌ حوزه‌های‌ علوم‌ دینی پرورش‌ یافت‌ و به‌ قله‌های‌ رفیع‌ علم‌ و مدارج‌ والای‌ دانایی‌ دست‌ آزید. محضر نیک‌ مردان‌ سترگ‌ میدان‌ فقه‌ و اصول‌ و حکمت‌ و فلسفه‌ و تفسیر را قدر نهاد و با جد و جهد و تلاش‌ و کوشش وصف‌ناپذیر خود، زلال ‌معرف ‌ایشان ‌را آموخت‌ و خود تاریخ‌ پرافتخار حکمت‌ و فلسفه‌ اسلامی‌ شد.

ای‌ در رخ‌ تــو پیدا انــوار پادشاهـــی‌                        در فکرتِ تـــو پنهـان‌، صــد حکمت‌ الهـــی‌

بــر اهـــرمن‌ نتابد انوار اسـم‌ اعظــم‌                        ملکْ‌ آنِ تست‌ و خاتم‌، فرمای‌ هر چه‌ خواهی‌

در حکمت‌ سلیمان‌ هر کس‌ که‌ شک‌ نماید                 بــر عقل‌ و دانش‌ او، خندند مــرغ‌ و مـاهـی‌

باز، ارچه‌ گاه‌ گاهــی‌، بر سر نهد کلاهی‌                   مـرغـان‌ قــاف‌ دانند، آیین‌ پـــادشــاهـــی‌

اساتید او را به‌ اختصار بر می‌شماریم‌:

۱٫ آیت‌الله میرزا رضی‌ تبریزی‌ (۱۲۹۴ ـ ۱۳۷۰ ق)

متولد تبریز بود و مقدمات‌ علوم‌ را در آن‌ شهر گذراند. به‌ نجف‌ رفت‌ و از محضر صاحب‌ کفایه‌، صاحب‌ عروه‌ و شیخ‌ الشریعه‌ اصفهانی‌ بهره‌ برد. در ۱۳۳۴ ق به‌ تبریز بازگشت‌ و در ۱۳۴۸ ق به ‌قم ‌آمد و مشغول ‌تدریس ‌شد. وی ‌در ۱۳۷۰ ق درگذشت‌.

استاد آشتیانی مدت‌ یک‌ سال‌ و نیم‌ در درس‌ فقه‌ او حاضر شده‌ است‌.

۲٫ آیت‌الله شیخ‌ محمّد صدوقی‌ یزدی‌ (۱۳۲۷ ـ ۱۴۰۱ ق)

مقدمات‌ علوم‌ را در یزد طی‌ کرد و به‌ قم‌ آمد. در درس‌ آیت‌الله حائری‌ یزدی‌، سید صدرالدین صدر، سید محمّد تقی‌ خوانساری‌، سید محمّد حجت‌ و امام‌ خمینی‌ شرکت‌ کرد. پس‌ از انقلاب‌ به‌ یزد رفت‌ و امامت‌ جمعه‌ این‌ شهر را به‌ عهده‌ گرفت‌. عمر او به‌ شهادت‌ در نماز جمعه‌ ختم‌ شد.

علامه‌ آشتیانی‌، درباره‌ استادشان‌ فرموده‌اند:

«قم‌ که‌ آمدیم‌، مغنی‌ و مطوّل‌ را پیش‌ مرحوم‌ صدوقی‌ خواندم‌. ایشان‌ خیلی‌ خوش‌ بیان‌ و خوش‌ تقریر و خیلی‌ پرحافظه‌ بود و این‌ کتاب‌ها را خیلی‌ عالی‌ درس‌ می‌گفت‌. بعد، شرح‌ لمعه‌ را هم‌ پیش‌ ایشان‌ و چند نفر دیگر خواندم‌، تا رسائل‌ و مکاسب‌ را هم‌ خواندم‌.»

۳٫ آیت‌الله العظمی‌ حاج‌ آقا حسین‌ طباطبایی‌ بروجردی‌ (۱۲۹۲ ـ ۱۳۸۰ ق)

ایشان‌ در اصفهان‌ از آقا سید محمّد باقر دُرچه‌ای‌، ملا محمّد کاشی‌، ابوالمعالی‌ کلباسی‌، سید محمّد تقی‌ مدرس‌ و میرزا جهانگیرخان قشقایی‌، استفاده‌ کرده‌ بود. در نجف‌ به‌ درس‌ صاحب‌ کفایه‌، صاحب‌ عروه‌ و شیخ‌ الشریعه‌ اصفهانی‌ حاضر شد و در ۱۳۲۹ ق به‌ بروجرد باز گشت‌. به‌ سال‌ ۱۳۶۴ ق به‌ قم‌ آمد و به‌ درخواست‌ علمای‌ این‌ شهر در قم‌ ماند. مرجعیت‌ و زعامت‌ شیعه‌ به‌ او ختم‌ شد.۸

جلال الدین آشتیانی سال‌ها در درسِ پر شور آن‌ زعیم‌ والامقام‌، حاضر شد و مورد توجه‌ ایشان‌ قرار گرفت‌. خود در این‌ باره‌ نوشته‌ است‌:

«این‌ مرجع‌ عالیقدر، مدت‌ ۹ سال‌ تمام‌ با کمال‌ رأفت‌ و گشاده‌رویی‌ و اظهار عطوفت‌ و مهربانی هرچه‌ تمام‌تر، کلیّه‌ مخارج‌ تحصیلی‌ حقیر را متکفل‌ بودند و حقیر در ظل‌ مراحم‌ این‌ استاد بزرگ‌ و عظیم‌ الشأن‌، در کمال‌ آرامش‌ و راحتی خیال‌ و فراغت بال‌، به‌ تحصیل‌ اشتغال‌ داشت‌. اگر در عالم‌ معرفت‌ و فضیلت‌، بهره‌ای‌ نصیب‌ حقیر شده‌ باشد و در تحصیلات‌ خود، توفیقی‌ حاصل‌ کرده‌ باشد، نتیجه‌ عنایات‌ و توجهات‌ این‌ روحانی‌ جلیل‌ القدر است‌. اعلی‌ الله قدره‌ فی‌ النشئآت‌ الالهیه‌. مدت‌ هشت‌ سال متوالی‌ از حوزه‌ تدریس‌ آن‌ جناب‌ استفاده‌ نمودم‌.»

۴٫ آیت‌الله حاج‌ شیخ‌ مهدی‌ امیرکلایی‌ مازندرانی‌ (۱۳۰۲ ـ ۱۳۷۸)

ایشان‌ از فقها و حکمای‌ طراز اوّل‌ حوزه‌ قم‌ بود. در تهران‌ از حاج‌ شیخ‌ فضل‌ الله نوری‌ شهید، سید علی‌ اکبر لاهیجی‌، میرزا هاشم‌ اشکوری‌، آقا میر شهاب‌ نیریزی‌ و آقا حسن‌ کرمانشاهی‌ بهره‌ برد. به‌ نجف‌ رفت‌ و درس‌ صاحب‌ عروه‌، صاحب‌ کفایه‌، شیخ‌ الشریعه‌ اصفهانی‌ و میرزا محمّد حسین‌ نائینی‌ را درک‌ کرد. در قم‌، حوزه‌ درس‌ تشکیل‌ داد و شاگردان‌ زیادی‌ داشت‌.

آشتیانی به‌ سفارش‌ آیت‌الله میرزا مهدی‌ آشتیانی‌، به‌ درس‌ حاج‌ شیخ‌ مهدی‌ مازندرانی‌ حاضر شد و منظومه‌ سبزواری‌ و بعد، نیمی‌ از شوارق و مقداری‌ از مکاسب‌ را از وی‌ استفاده‌ کرد.

۵٫ آیت‌الله سید ابوالحسن‌ رفیعی‌ قزوینی‌ (۱۳۰۶ ـ ۱۳۹۶ ق)

او از اسطوانه‌های‌ فلسفه‌ و حکمت‌ متعالیه‌ بود. پس‌ از اخذ مقدمات‌ علوم‌ به‌ قم‌ آمد و از حاج‌ شیخ‌ عبدالکریم‌ حائری‌ استفاده‌ کرد. در تهران‌ از اساتیدی‌ چون‌، آقا حسن‌ کرمانشاهی‌، میرزا ابراهیم‌ زنجانی‌، سید محمّد تنکابنی‌، شیخ‌ عبدالنبی‌ نوری‌، شیخ‌ محمّدرضا نوری‌ و میرزا محمود قمی‌، بهره‌ برد. استاد بلامنازع علوم‌ عقلی‌ بود و جمع‌ زیادی‌ در درس‌ او تربیت‌ یافتند.

استاد از او چنین‌ یاد کرده‌ است‌:

در فلسفه‌ و تدریس‌ اسفار، کرّ و فرّ داشت‌ و واقعاً ید وبیضا می‌نمود. و به‌ عبارت‌ واضح‌تر در مقام‌ بیان مقاصد ملاصدرا، از ذکر دقیقه‌ای‌، فروگذار نمی‌کرد و به‌ واسطه‌ بیان‌ زیبا و عذوبت تقریر و طلاقت‌ لسان خاص خود، مستمع صاحب‌ فهم‌ را مجذوب‌ می‌نمود و در مقام‌ بیان‌ مطالب‌ یک‌ صفحه‌ اسفار، چنان‌ مطالب‌ را جای‌ خاص‌ خود ادا می‌کرد، که‌ واقعاً آدم‌ به‌ عیان‌ می‌دید، که‌ در مقام‌ بیان‌ مراد مؤلف‌، نه‌ یک‌ کلمه‌ زاید به‌ زبان‌ او جاری‌ می‌شد و نه‌ یک‌ کلمه‌ کم‌.

درس‌ اسفار مرحوم‌ رفیعی‌ که‌ به‌ اصرار آشتیانی روزی‌ دو درس‌ بود، استاد ابراهیمی‌ دینانی‌ و میرزا ابوالقاسم‌ خرمشاهی‌ هم‌ شرکت‌ کردند.

استاد آشتیانی در جای‌ دیگر از آیت‌الله رفیعی‌ چنین‌ یاد کرده‌ است‌: کتاب‌ اسفار و حواشی‌ ملاصدرا و مفاتیح‌ الغیب‌ و حواشی‌ ملاصدرا بر حکمت‌ الاشراق را در حافظه‌ داشت‌ و خداوند گویا او را برای‌ تدریس‌ اسفار خلق‌ کرده‌ بود. نگارنده‌ بعد از چند جلسه‌ گمشده‌ خود را یافتم‌. آن‌ مرحوم‌ عنآیت‌خاص‌ به‌ حقیر داشت‌… استاد ـ اعلی‌ الله درجاته‌ ـ در عرفان‌ تخصص‌ نداشت‌ ایشان‌ از حوزه‌ آقا میرزا هاشم‌ استفاده‌ نکرده‌ بود. نگارنده‌ و چند نفر از دوستان‌ که‌ در خدمتشان‌ سفر نفس‌ اسفار می‌خواندیم‌، استدعا کردیم‌، مقدمه‌ قیصری‌ تدریس‌ بفرمایند؛ در همان‌ ابتدای‌ ورود، در مقام‌ تقریر فصل‌ اول‌ مقدمات‌ قیصری‌ معلوم‌ شد که‌ استاد در عرفانیات‌ توانایی‌ ندارد و آن‌ مجذوبیت‌ بیان‌، در این‌ مقام‌ و مشهد از او دیده‌ نمی‌شد، بنده‌ احساس‌ کردم‌ مرد میدان‌ فصوص‌ ابن‌ عربی‌ نیست.‌ مرحوم‌ رفیعی‌ به‌ خواهش‌ حقیر ایام‌ تعطیلی‌ نوروز به‌ قم‌ مشرف‌ شدند. حقیر و مرحوم‌ استاد علامه‌ حاج‌ آقا مصطفی‌ و برخی‌ از دوستان‌ سفر نفس‌ اسفار را خدمت‌ ایشان‌ شروع‌ کردیم‌ و درس‌ خارج‌ اصولی‌ هم‌ برای‌ ایشان‌ قرار دادیم‌، به‌ این‌ عنوان‌ که‌ مدتی‌ در قم‌ از محضرشان‌ استفاده‌ کنیم‌. حضرت‌ امام‌ ـ مدظله‌ ـ فرمودند: دو سال‌ هم‌ بتوانید آقای‌ حاج‌ سید ابوالحسن‌ را در قم‌ نگه‌ دارید، غنیمت‌ است‌، ولی‌ ایشان‌ بعد از یک‌ ماه‌ مصمم‌ شد که‌ به‌ قزوین مراجعت‌ کند.

آیت‌الله رفیعی‌ قزوینی‌ در تقریظی‌ که‌ به‌ شرح‌ مقدمه‌ فصوص‌ زده‌اند، مراتب‌ علمی‌ آشتیانی را گواهی‌ و تأیید کرده‌ است‌.

۶٫ آیت‌الله علامه‌ سید محمّد حسین‌ طباطبایی‌ تبریزی‌ (۱۳۲۱ ـ ۱۴۰۲ ق)

فیلسوف‌ و مفسر بزرگ‌ عصر ما در تبریز متولد شد و پس‌ از گذراندن‌ مقدمات‌ علوم‌ به‌ نجف‌ رفت‌. شیخ‌ محمّد حسین‌ تنکابنی‌، میرزای‌ نائینی‌، سید ابوالحسن‌ اصفهانی‌ در فقه‌ و اصول‌، سید ابوالقاسم‌ خونساری‌ در ریاضیات‌ و سید حسین‌ بادکوبه‌ای‌ و میرزا احمد آشتیانی در معقول‌ از اساتید او محسوب‌ می‌شوند. سال‌ها در تبریز بود و در ۱۳۲۵ به‌ قم‌ آمد. حوزه‌ درس‌ تفسیر و فلسفه‌ او از با برکت‌ترین‌ محافل‌ علمی‌ دوران‌ معاصر و تفسیر المیزان‌، اثر جاودان‌ اوست‌.

استاد آشتیانی نوشته‌اند:

«مدت‌ هشت‌ سال‌ نیز به‌ حوزه‌ تدریس‌ فلسفه‌ و تفسیر قرآن‌ کریم‌، و اصول‌ فقه‌ استاد دانشمند و محقق‌ جامع‌، مشعل‌ فروزان‌ علوم‌ عقلی‌ در حوزه‌ علمیه‌ قم‌، آقای‌ حاج‌ سید محمّد حسین‌ طباطبایی‌ تبریزی‌ ـ مدظله‌ ـ حاضر شد [شدم‌]. الهیات‌ کتاب‌ شفای‌ شیخ‌ الرئیس‌ و الهیات‌ بالمعنی‌ الاخص اسفار و امور عامه‌ این‌ کتاب‌ را به‌ انضمام‌ قریب‌ به‌ یک‌ دوره‌ اصول‌ و فقه‌ و قسمتی‌ از تفسیر قرآن‌ مجید را، خدمت‌ آن‌ جناب‌ قرائت‌ نمود.»

۷٫ آیت‌الله سید حسن موسوی‌ بجنوردی‌ (۱۳۱۶ ـ ۱۳۹۶ ق)

نسب‌ او به‌ سید ابراهیم‌ مجاب‌، نواده‌ امام‌ موسی‌ بن‌ جعفر(ع) می‌رسد. در مشهد از میرزا عبدالجواد ادیب‌ نیشابوری‌، حاج‌ فاضل‌ خراسانی‌، آقا بزرگ‌ حکیم‌ شهیدی‌، آقا محمّد آقازاده‌ کفایی‌ و حاج‌ آقا حسین‌ قمی‌ درس‌ گرفت‌. در ۱۳۴۰ ق به‌ نجف‌ رفت‌ و محضر آقا ضیاء الدین عراقی‌، میرزا محمّد حسین‌ نائینی‌ و سید ابوالحسن‌ اصفهانی‌ را درک‌ کرد. در فقه‌، اصول‌، فلسفه‌، ادبیات‌ و اطلاعات‌ تاریخی‌ و جغرافیایی‌، مشهور بود. القواعد الفقهیه‌، مهم‌ترین‌ تألیف‌ اوست‌.

آشتیانی درباره‌ استاد خود گفته‌ است‌:

«دو سال‌ درس‌ ایشان‌ رفتم‌. منتها او هم‌ از آن‌ اشخاص‌ نادری‌ بود که‌ بنده‌ در عصر خودم‌ دیدم‌. اولاً ایشان‌، در ادبیات‌ شاگرد ادیب‌ نیشابوری‌ بوده‌ و از حافظه‌ حیرت‌آور، برخوردار بود که‌ آقا شیخ‌ محمّد رضای‌ مظفر به‌ من‌ گفت‌، آقا میرزا حسن‌ قریب‌ صدهزار بیت‌ از قصائد عربی‌ که‌ در مدح‌ حضرت‌ امیر(ع) گفته‌ شده‌، حفظ‌ است‌… آن‌ وقت‌ در فارسی‌ هم‌ که‌ زبان‌ مادریش‌ بود، تمام‌ خاقانی‌، قاآنی‌، ناصرخسرو و از خزانیه‌های‌ منوچهری‌ می‌خواند، سنائی‌، حتی‌ از ملک‌ الشعرای‌ بهار و شعرای‌ معاصر، گاهی‌ اوقات‌ شعرهای‌ فکاهی‌ از ایرج‌ میرزا می‌خواند. او هم‌ از اساتید بزرگی‌ بود که‌ آن‌طور که‌ باید و شاید تجلیلی‌ از او نشد.»

۸٫ آیت‌الله میرزا احمد آشتیانی (۱۳۰۰ ـ ۱۳۹۵ ق)

او فرزند میرزای‌ بزرگ‌ آشتیانی (م‌ ۱۳۱۹ ق) است‌. فقه‌ و اصول‌ را از پدر دانشورش‌ و همچنین‌ دیگر اساتید تهران‌ آموخت‌. فلسفه‌ و حکمت‌ را از آقا میرزا هاشم‌ اشکوری‌ گیلانی‌، آقا میر شهاب‌ نیریزی‌، آقا حسن‌ کرمانشاهی‌، میرزا علی‌ اکبر حَکَمی‌ یزدی‌ و ملا محمّد هیدجی‌ فرا گرفت‌. حدود ده‌ سال‌ مدرّس‌ رسمی‌ مدرسه‌ سپه‌سالار بود، تا این‌که‌ در ۱۳۴۰ به‌ نجف‌ رفته‌ از محضر میرزای‌ نائینی‌ و آقا ضیاءالدین عراقی‌ استفاده‌ کرد. در ۱۳۵۰ به‌ تهران‌ آمد و به‌ تدریس‌ مشغول‌ شد. با فوت‌ آیت‌الله حاج‌ شیخ‌ مرتضی‌ آشتیانی‌، تولیت‌ مدرسه‌ مروی‌ ـ که‌ با اعلم‌ علمای‌ تهران‌ است‌ ـ به‌ او منتقل‌ شد. در تهران‌ موقعیت‌ ممتازی‌ داشت‌.

سید جلال آشتیانی نوشته‌ است‌:

«بنده‌ حقیر حدود یک‌ سال‌ به‌ درس‌ اسفار حضرت‌ استاد کامل‌، آقا میرزا احمد آشتیانی ـ اعلی‌ الله مقامه‌ ـ حاضر شدم‌… بعد از چاپ‌ شرح‌ خود بر مقدمه‌ قیصری‌، نسخه‌ای‌ خدمت‌ آن‌ استاد تقدیم‌ کردم‌. در نامه‌ای‌ حقیر را بسیار تشویق‌ نمودند و مرقوم‌ داشتند «نوشتی‌ و ننوشتی‌». به‌ عقیده‌ آن‌ بزرگوار، کارم‌ خالی‌ از نقص‌ نبود. لذا یک‌ سال‌ در دانشکده‌ ادبیات‌، به‌ تدریس‌ پرداختم‌ و هفته‌ای‌ سه‌ شب‌، مطابق‌ دستور آن‌ بزرگوار، مشکلات‌ فصّ آدمی‌ و شیثی‌ و فصّ نوحی‌ را، با آن‌که‌، نشاط‌ گذشته‌ را نداشتند، تقریر فرمودند، بنده‌ خود، مشکلات‌ را مطالعه‌ و عنوان‌ می‌کردم‌، آن‌ بزرگوار تقریر می‌فرمودند، حقیقتاً در دوران‌ طلبگی‌، بنده‌ را بسیار تشویق‌ می‌فرمودند.»

وی‌ در جای‌ دیگر از آقا میرزا احمد، چنین‌ یاد کرده‌ است‌:

«آقای‌ آقا میرزا احمد آشتیانی‌، جامع‌ترین‌ اساتید، در علوم‌ عقلی‌ و نقلی‌ می‌باشند. معظم‌ له‌، در فلسفه‌ و عرفان‌ اسلامی‌، استاد مسلم‌ و ماهرند، در فنون‌ ریاضی‌، شخصی‌ وارد و در طب قدیم‌، یگانه‌ استاد این‌ عصراند، به‌طور مسلم‌، از عهده‌ تدریس‌ قانون‌ شیخ‌ و سایر کتب‌ طبی‌ بر می‌آیند.»

۹٫ علامه شهید مرتضی مطهری :

استاد آشتیانی مدتی‌ در درس‌ مطول‌ شهید مطهری‌ شرکت‌ کرده‌ بود و استصحاب‌ رسائل‌ را نیز نزد آن‌ استاد فراگرفته‌ بود.

دیگر اساتید :

علامه‌ سید جلال الدین آشتیانی‌، علاوه‌ بر اساتید فوق، به‌ صورت‌ پراکنده‌ و مختصر، در قم‌ از حضرات‌ آیات‌: سید محمّد حجت‌ کوهکمری‌ (۱۳۱۰ ـ ۱۳۷۲ ق)، سید محمّد تقی‌ خوانساری‌ (۱۳۰۵ ـ ۱۳۷۱ ق)، سید محمد محقق‌ داماد (ح‌۱۳۲۲ ـ ۱۳۸۸ ق)، حاج‌ میرزا عبدالجواد جبل‌عاملی‌، و در نجف‌ از سید محسن‌ حکیم‌ (۱۲۶۴ ـ ۱۳۹۴ ق)، سید عبدالهادی‌ شیرازی‌ (۱۳۰۵ ـ ۱۳۷۱ ق) و شیخ‌ حسین‌ حلی‌ (۱۳۰۹ ـ ۱۳۹۴ ق)، در اصفهان‌ از حاج‌ آقا رحیم‌ ارباب‌ (۱۲۹۷ ـ ۱۳۹۶ ق) و در شهرضا از ملاهادی‌ فرزانه‌ قمشه‌ای‌ اصفهانی‌ بهره‌ها برده‌ است‌ و خوشه‌ها چیده‌ است‌.

اساتید فرزانه‌، استاد یگانه‌ پرورش‌ دادند و جلال الدین واسطه‌ انتقال‌ علم‌ اسلاف‌ به‌ اخلاف‌ شد.

ایشان‌ از ۱۳۴۵ ش به‌ مقام‌ استادی‌ دانشگاه‌ مشهد رسید و در ۱۳۴۹ ش به‌ مدیریت‌ گروه‌ فلسفه‌ و حکمت‌ دانشکده‌ الهیات‌ این‌ دانشگاه‌ انتخاب‌ شد. در ۱۳۵۵ جایزه‌ بنیاد فرهنگی‌ البرز به‌ او تعلق‌ گرفت‌. در ۱۳۷۵ بازنشسته‌ شد و سال‌ بعد، فرهنگستان‌ علوم‌، او را به‌ عنوان‌ دانشمند برجسته‌ شناخت‌. بعد از بازنشستگی‌، دانشگاه‌ مشهد، دوباره‌ وی‌ را دعوت‌ به‌ تدریس‌ کرد. آشتیانی در مهر ۱۳۷۸ نشان درجه‌ یک‌ دانش‌جمهوری‌ اسلامی‌ را دریافت‌ کرد و در همین‌ سال‌ از تدریس‌ رسمی‌ کناره‌ گرفت.

ثمره‌ فعالیت‌های‌ علمی‌ و فلسفی‌ استاد آشتیانی را می‌توان‌ به‌ چهار دسته‌ تقسیم‌ کرد:

اول‌ ـ تصحیح‌ و تنقیح‌ و شرح‌ متون‌ عرفانی‌ از متقدمین‌ و متأخرین‌ از شرح‌ فصوص‌ قیصری‌ گرفته‌ تا آثار محمّدرضا قمشه‌ای‌ و سید محمّد کاظم‌ عصار.

دوم‌ ـ تصحیح‌ و تنقیح‌ و شرح‌ متون‌ فلسفی‌ که‌ در این‌ زمینه‌ توجه‌ ایشان‌، بیشتر به‌ حکمای‌ بعدی‌ و مخصوصاً پیروان‌ مکتب‌ ملاصدرا و خود او معطوف‌ بوده‌ است‌. ایشان‌، آثار متعددی‌ از صدرالمتألهین‌ و نیز شاگردش‌ ملا محسن‌ فیض‌ کاشانی‌ و حکمای‌ دوران‌ قاجاریه‌ مانند میرزا مهدی‌ نراقی‌ و ملاعبدالله و ملاعلی‌ زنوزی‌ و حاجی‌ ملاهادی‌ سبزواری‌ و نیز برخی‌ از معاصران‌ مانند سید محمّد کاظم‌ عصار را به‌ حلیه‌ طبع‌ آراسته‌ و با شروح‌ و تفاسیر پر ارج‌ خود این‌ نصوص‌ را زنده‌ کرده‌اند.

سوم‌ ـ تحقیق‌ در تاریخ‌ فلسفه‌ اسلامی‌ و نیز عرفان‌ که‌ بیشتر در مقدمه‌های‌ مبسوط‌ استاد بر متون‌ گوناگون‌ مانند الشواهد الربوبیه‌ و شرح‌ مشاعر آمده‌ است‌، علاوه‌ بر منتخباتی‌ از آثار حکمای‌ الهی‌ ایران‌، که‌ خود منبع‌ عظیمی‌ برای‌ تحقیق‌ در تاریخ‌ فلسفه‌ از دوران‌ میرداماد به‌ بعد است‌. ایشان‌ در برخی‌ موارد برای‌ اولین‌ بار چگونگی‌ انتقال‌ سنت‌ فلسفی‌ را در اسلام‌ نمودار

استاد، همیشه از نبود یک تاریخ فلسفه و عرفان در ایران، متأثر و نگران بود

آشتیانی با شجاعت مخصوص خود، در زمانی که بردن نام امام هم جرم بود، بی‌واهمه در بسیاری از آثار خود، نام آن عزیز را با احترام تمام می‌آورد و تجلیل می‌کرد

ساخته‌اند، چنانکه‌ در مورد تفحصی‌ که‌ در انتقال‌ مکتب‌ ملاصدرا از اصفهان‌ به‌ قم‌ در پایان‌ دوران‌ صفوی‌ کرده‌اند، مشهود است‌. تحقیقات‌ ایشان‌ در تاریخ‌ عرفان‌ نظری‌ و گسترش‌ مکتب‌ ابن‌ عربی‌ نیز دارای‌ ارزش‌ فراوان‌ است‌.

او همیشه‌ از نبود یک‌ تاریخ‌ فلسفه‌ و عرفان‌ در ایران‌، متأثر و نگران‌ بود. می‌نویسد:

«نداشتن‌ یک‌ تاریخ‌ فلسفه‌ و عرفان‌ و کیفیت‌ پیدایش‌ و رشد آن‌ در ایران‌ که‌ هزاران‌ استاد مسلم‌ متون‌ عقلی‌ و علوم‌ فلسفی‌ از حکمت‌ الهی‌ و انواع‌ و اقسام‌ علوم‌ ریاضی‌ و طب‌ از این‌ گوشه‌ جهان‌ برخاسته‌اند و جهان‌ را به‌ نور علم‌ خود روشن‌ نمودند و دوران‌ تاریکی‌ و ظلمت‌، چراغ‌ روشنی‌ بخش‌ بوده‌اند، تأسف‌ آور است‌. بی‌مبالاتی‌ و بی‌فکری‌ در نگهداری‌ آثار و احیاء نام‌ و نشان‌ بزرگان‌ علم‌ و فضیلت‌ منجر به‌ غبن‌ فاحش‌ می‌شود.»

چهارم‌ ـ استاد آشتیانی فقط‌ احیا کننده‌ متون‌ عرفانی‌ و فلسفی‌ نیستند بلکه‌ خود در این‌ دو زمینه‌ صاحب‌ نظر و از حکمای‌ برجسته‌ معاصر محسوب‌ می‌شوند. تحلیلات‌ فلسفی‌ و عرفانی‌ ایشان‌ نه‌ تنها در کتبی‌ به‌ مانند هستی‌ از نظر فلسفه‌ و عرفان‌ و شرح‌ مقدمه‌ قیصری‌ بر فصوص‌ الحکم‌ دیده‌ می‌شود، بلکه‌ بسیاری‌ از مقدمه‌ها و حواشی‌ ایشان‌ بر متون‌ عرفانی‌ و فلسفی‌ گذشتگان‌ خود حائز ارزش‌ فراوان‌ فلسفی‌ و عرفانی‌ است‌.

کتاب هستی‌ از نظر فلسفه‌ و عرفان‌  از منظر علامه رفیعی قزوینی :

فقیه‌، حکیم‌ و فیلسوف‌ بزرگ‌ حاج‌ سید ابوالحسن‌ رفیعی‌ قزوینی‌ در مقدمه‌ و تقریظی‌ بر کتاب‌ هستی‌ از نظر فلسفه‌ و عرفان‌ فرموده‌اند:

«کتاب‌ مستطاب‌ هستی‌ از نظر فلسفه‌ و عرفان‌ که‌ از افکار عالیه‌ جناب‌ مستطاب‌ قدوه‌ العلماء الراسخین‌ و سید الحکماء المتألهین‌ آقای‌ آقا سید جلال الدین آشتیانی ـ دامت‌ افاضاته‌ ـ تراوش‌ نموده‌، به‌ قلم‌ بلاغت‌ شیم‌ معظم‌ له‌ نگارش‌ یافته‌، مورد مطالعه‌ حقیر قرار گرفت‌. پس‌ از تأمّل‌ و تدبّر در مطالب‌ و محتویات‌ آن‌ بر هر شخص‌ هوشمند محقق‌ و بصیر معلوم‌ خواهد شد که‌ کتاب‌ مزبور بهترین‌ کتابی‌ است‌ که‌ در مباحث‌ راجعه‌ به‌ وجود نوشته‌ شده‌ است‌. چه‌ آن‌که‌ اکثر مباحث‌ مشکله‌ و معضله‌ را به‌ تحقیق‌ وافی‌ با بهترین‌ اسلوب‌ به‌ مرحله‌ وضوح‌ رسانیده‌ و جمیع‌ نکات‌ معنویه‌ و صوریه‌ را به‌ کار برده‌اند، و در مقام‌ ردّ اوهام‌ قاصرین‌ دقیقه‌ای‌ از ذکر حقیقت‌ مطلب‌ فروگذار ننموده‌اند. لهذا بر طالبین‌ معارف‌ حقیقیّه‌ لازم‌ است‌ که‌ کتاب‌ مزبور را قدردانی‌ نموده‌ و در استفاده‌ از تحقیقات‌ آن‌ غفلت‌ نفرمایند. و هم‌ از جناب‌ مؤلف‌ آن‌ تقدیر و توقیر را به‌ نحو کمال‌ مراعات‌ نمایند.»

بر این‌ کتاب‌ پرفسور هانری‌ کربن‌ و دکتر سید حسین‌ نصر نیز مقدمه‌ نوشته‌اند.

فهرست‌ آثار گسترده‌ آن‌ فرزانه‌ استاد، مجالی‌ وسیع‌ می‌طلبد که‌ ما در این‌ کوتاه‌ به‌ شماری‌ از آنها اشاره‌ می‌کنیم‌.

بیشتر میراث‌ معنوی‌ او دارای‌ چاپ‌های‌ مکرر است‌ و بوستان‌ کتاب‌ قم‌ با همکاری‌ هیئت‌ تحقیقی‌ فلسفی‌ خود همه‌ این‌ آثار گرانقدر را با ویرایش‌ جدید و با عنوان‌ «آثار استاد آشتیانی» به‌ چاپ‌ می‌رساند که‌ تاکنون‌ ۲۰ جلد آنها ارائه‌ شده‌ است‌.

الف‌) تألیفات‌ مستقل‌

·         تفسیر سوره‌ توحید، مشهد، مجله‌ دانشکده‌ ادبیات‌ و علوم‌ انسانی‌ دانشگاه‌ فردوسی‌، ۱۳۶۶ش‌.

·         شرح‌ بر زاد المسافر ملاصدرا، تهران‌، انجمن‌ اسلامی‌ حکمت‌ و فلسفه‌ ایران‌، چاپ‌ اول‌، ۱۳۵۹٫

·         شرح‌ حال‌ و آراء فلسفی‌ ملاصدرا، مشهد، انتشارات‌ زوار، چاپ‌ اول‌، ۱۳۳۹ش‌، تهران‌، نهضت‌ زنان‌ مسلمان‌، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۶۰ش‌).

·         شرح‌ فصوص‌ الحکم‌ فارابی‌، مشهد، مجله‌ دانشکده‌ ادبیات‌ و علوم‌ انسانی‌ دانشگاه‌ فردوسی‌، ۱۳۵۳ش‌.

·         شرح‌ مقدمه‌ قیصری‌ بر فصوص‌ الحکم‌، تهران‌، چاپ‌ اول‌، ۱۳۸۴هـ (۱۳۴۳ش‌)، چاپ‌ دوم‌ ۱۴۰۵هـ ، چاپ‌ سوم‌ (۱۳۷۰ش‌)، انتشارات‌ امیر کبیر، چاپ‌ چهارم‌ (۱۳۷۲ش‌)، قم‌، انتشارات‌ دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌.

·         هستی‌ از نظر عرفان‌ و فلسفه‌، مشهد، انتشارات‌ زوار، چاپ‌ اول‌، ۱۳۸۰ هـ (۱۳۳۸ش‌)، تهران‌، نهضت‌ زنان‌ مسلمان‌، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۶۰ش‌)؛ چاپ‌ سوم‌ (۱۳۷۶ش‌).

ب‌) تعلیقات‌ و تصحیحات‌ و مقدمات‌ آثار عرفانی‌ و فلسفی‌

·         ۷٫ اثولوجیا (با تعلیقات‌ قاضی‌ سعید قمی‌)، افلوطین‌، تهران‌، ۱۳۹۶هـ ، (۱۳۵۹ش‌)، انجمن‌ اسلامی‌ حکمت‌ و فلسفه‌ ایران‌.

·         ۸ . اصل‌ الاصول‌، ملا نعیما گیلانی‌، الف‌: تهران‌، ۱۳۵۷ش‌، انجمن‌ اسلامی‌ حکمت‌ و فلسفه‌ ایران‌، ب‌: مندرج‌ در منتخباتی‌ از آثار حکمای‌ الهی‌ ایران‌، جلد ۳٫

·         ۹٫ اصول‌ المعارف‌، ملا محسن‌ فیض‌ کاشانی‌، مشهد، چاپ‌ اول‌، ۱۳۵۹هـ (۱۳۵۴ش‌)، مؤسسه‌ مطالعات‌ اسلامی‌، چاپ‌ دوم‌ ۱۴۱۲هـ (۱۳۷۱ش‌)، انتشارات‌ امیر کبیر.

·         ۱۰٫ انوار جلیه‌، ملا عبدالله زنوزی‌، تهران‌، چاپ‌ اول‌ ۱۳۵۹هـ (۱۳۵۴ش‌)، مؤسسه‌ مطالعات‌ اسلامی‌، چاپ‌ دوم‌ ۱۴۱۲هـ (۱۳۷۱ش‌)، انتشارات‌ امیرکبیر.

·         ۱۱٫ تحفه‌ در مباحث‌ علم‌، ملانظر علی‌ گیلانی‌، الف‌: تهران‌، ۱۳۵۷ش‌، ب‌: مندرج‌ در منتخباتی‌ از آثار حکمای‌ الهی‌ ایران‌، جلد۴٫

·         ۱۲٫ تحفه‌ المراد (شرح‌ قصیده‌ میرفندرسکی‌)، عباس‌ شریف‌ دارابی‌ با شرح‌ خلخالی‌ و گیلانی‌، تهران‌، ۱۳۷۲ش‌، انتشارات‌ الزهرا.

·         ۱۳٫ تفسیر فاتحه‌ الکتاب‌، تهران‌، ۱۴۰۲هـ (۱۳۶۰ش‌)، انجمن‌ اسلامی‌ حکمت‌ و فلسفه‌ ایران‌.

·         ۱۴٫ تمهید القواعد، ابن‌ ترکه‌ با حواشی‌ آقا محمّد رضا قمشه‌ای‌ و آقای‌ میرزا محمود قمی‌، تهران‌، چاپ‌ اول‌ ۱۳۹۶هـ (۱۳۵۵ش‌)، چاپ‌ دوم‌ ۱۴۰۲هـ (۱۳۶۰ش‌)، انجمن‌ اسلامی‌ حکمت‌ و فلسفه‌ ایران‌.

·         ۱۵٫ رساله‌ المشاعر، صدرالمتألهین‌، با شرح‌ ملامحمّد لاهیجی‌، چاپ‌ اول‌، ۱۳۸۴هـ (۱۳۴۳ش‌)، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۶۰ش‌)، قم‌، انتشارات‌ دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌، چاپ‌ سوم‌ (۱۳۷۶ش‌)، تهران‌، امیر کبیر.

·         ۱۶٫ رساله‌ النصوص‌، صدرالدین قونوی‌ با تعلیقات‌ میرزا هاشم‌ اشکوری‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌، مرکز نشر دانشگاهی‌.

·         ۱۷٫ رساله‌ نوریه‌ در عالم‌ مثال‌، حکیم‌ بهائی‌ لاهیجی‌، تهران‌، چاپ‌ اول‌، ۱۳۹۷هـ (۱۳۵۰ش‌)، انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌، چاپ‌ دوم‌ ۱۴۰۴هـ (۱۳۵۱ش‌)، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۶۲ش‌)، قم‌، انتشارات‌ دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌.

·         ۱۸٫ رسائل‌ فلسفی‌ (متشابهات‌ قرآن‌ ـ المسایل‌ القدسیه‌ ـ اجوبه‌ المسائل‌)، صدرالدین شیرازی‌، مشهد، چاپ‌ اول‌ ۱۳۹۳هـ (۱۳۵۱ش‌)، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۶۲ش‌)، قم‌، انتشارات‌ دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌.

·         ۱۹٫ رسائل‌ فلسفی‌ شامل‌ رساله‌ تحفه‌ (ملانظر علی‌ گیلانی‌) ـ رساله‌ وحدت‌ وجود (ملا علی‌ نوری‌) ـ رساله‌ بسیط‌ الحقیقه کل‌ الاشیا (ملا علی‌ نوری‌).

·         ۲۰٫ رسائل‌ وحدت‌ وجود و بداء، سید محمّد کاظم‌ عصار، تهران‌، ۱۳۸۹هـ (۱۳۴۸ش‌)، انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌.

·         ۲۱٫ رسائل‌ التوحید و النبوه‌ والولایه‌، محقق‌ قیصری‌.

·         ۲۲٫ شرح‌ فصوص‌ الحکم‌، مؤید الدین جندی‌ (با همکاری‌ دکتر ابراهیمی‌ دینانی‌)، مشهد، ۱۳۶۱ش‌، انتشارات‌ دانشگاه‌ فردوسی‌.

·         ۲۳٫ شرح‌ فصوص‌ الحکم‌، محمّد داوود قیصری‌ رومی‌، تهران‌، ۱۳۷۵ش‌، انتشارات‌ علمی‌ و فرهنگی‌.

·         ۲۴٫ شرح‌ دعاء المعرفه‌، ملا محمّد علی‌ فاضل‌ خراسانی‌، مشهد، نشریه‌ دانشگاه‌ الهیات‌، ش‌ ۲۶/۲۷(۱۳۵۷)، ص‌۶۵ ـ ۱۲۹ و ش‌ ۲۸ (۱۳۵۸)، ص‌ ۶۷ ـ ۱۳۶٫

·         ۲۵٫ شکوه‌ شمس‌ (سیری‌ در آثار و افکار مولانا)، آن‌ ماری‌ شیمل‌، ترجمه‌ حسن‌ لاهوتی‌، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌، شرکت‌ انتشارات‌ علمی‌ فرهنگی‌.

·         ۲۶٫ الشواهد الربوبیه‌، صدرالدین شیرازی‌ با تعلیقات‌ حکیم‌ سبزواری‌، مشهد، چاپ‌ اول‌ ۱۳۸۶هـ (۱۳۴۶ش‌)، چاپ‌ دوم‌، (۱۳۶۰ش‌)، چاپ‌ سوم‌ (۱۳۷۳ش‌)، بیروت‌.

·         ۲۷٫ قره‌ العیون‌، ملامهدی‌ نراقی‌، تهران‌، ۱۳۵۷ش‌، انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌.

·         ۲۸٫ اللمعات‌ الالهیه‌ و الکلمات‌ الوجیزه‌، ملااحمد نراقی‌، تهران‌، ۱۳۹۸هـ (۱۳۵۷ش‌)، انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌.

·         ۲۹٫ لمعات‌ الهیه‌، ملا عبدالله زنوزی‌، تهران‌، چاپ‌ اول‌، ۱۳۹۵هـ ، انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۶۱ش‌)، مؤسسه‌ مطالعات‌ و تحقیقات‌ فرهنگی‌.

·         ۳۰٫ المبدء والمعاد، صدرالدین شیرازی‌، تهران‌، ۱۳۹۵هـ (۱۳۵۴ش‌)، انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌.

·         ۳۱٫ مجموعه‌ رسائل‌ حکیم‌ سبزواری‌، تهران‌، چاپ‌ اول‌ ۱۳۸۹هـ (۱۳۴۸ش‌)، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۶۱ش‌)، انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌، چاپ‌ سوم‌ ۱۴۱۲هـ (۱۳۷۰ش‌)، انتشارات‌ اسوه‌.

·         ۳۲٫ المسائل‌ القدسیه‌، صدرالدین شیرازی‌، مشهد، (۱۳۹۱هـ ، انتشارات‌ دانشکده‌ الهیات‌.

·         ۳۳٫ مشار الدراری‌ (شرح‌ تائیه‌ ابن‌ فارض‌)، سعید الدین فرغانی‌؛ تهران‌ ۱۳۹۸هـ ، انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌.

·         ۳۴٫ مصباح‌ الهدایه الی الخلافه والولایه‌، امام‌ خمینی‌، تهران‌، چاپ‌ اول‌ ۱۴۱۳هـ (۱۳۷۲ش‌)، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۷۳ش‌)، مؤسسه‌ تنظیم‌ و نشر آثار امام‌ خمینی‌.

·         ۳۵٫ المظاهر الالهیه‌، ۱۳۸۱هـ .

·         ۳۶٫ مکاتب‌ عرفانی‌، سید احمد حائری‌ و شیخ‌ محمّد حسین‌ غروی‌، تهران‌، نشریه‌ جاویدان‌ خرد، سال‌ دوم‌، شماره‌ اول‌.

·         ۳۷٫ منتخباتی‌ از آثار حکمای‌ الهی‌ ایران‌، جلد اول‌، تهران‌، چاپ‌ اول‌ ۱۳۹۲هـ (۱۳۵۰ش‌)، انجمن‌ دولتی‌ ایران‌ و فرانسه‌، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۶۳ش‌)، قم‌، انتشارات‌ دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌، شامل‌ منتخباتی‌ از میرداماد؛ منتخباتی‌ از رساله‌ صناعیه‌ میرفندرسکی‌؛ آثاری‌ از ملاصدرا؛ اثبات‌ واجب‌ از ملارجبعلی‌ تبریزی‌؛ منتخباتی‌ از عبدالرزاق لاهیجی‌؛ بخشی‌ از تعلیقات‌ شفا از آقا حسین‌ خوانساری‌؛ رساله‌ مسالک‌ الیقین‌ از ملا شمسا گیلانی‌.

·         ۳۸٫ منتخباتی‌ از آثار حکمای‌ ایران‌، جلد دوم‌، تهران‌ چاپ‌ اول‌ ۱۳۵۹هـ (۱۳۵۴ش‌)، انجمن‌ دولتی‌ ایران‌ و فرانسه‌، چاپ‌ دوم‌ (۱۳۶۳ش‌)، قم‌، انتشارات‌ دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌، شامل‌: حاشیه‌ بر شفا از سید احمد علوی‌ عاملی‌؛ گزیده‌ اصول‌ المعارف‌ از فیض‌ کاشانی‌؛ شرح‌ بر قبسات‌ از محمّد بن‌ علی‌ رضا بن‌ آقاجانی‌؛ رساله‌ در صنوف‌ الناس‌ در معاد از حسین‌ تنکابنی‌؛ رساله‌ای‌ از قوام‌ الدین رازی‌؛ المعارف‌ الالهیه‌ از محمّد رفیع‌ پیرزاده‌؛ حاشیه‌ بر شفا از ملا محمّد باقر سبزواری‌.

·         ۳۹٫ منتخباتی‌ از آثار حکمای‌ الهی‌ ایران‌، جلد سوم‌، مشهد، ۱۳۵۵ش‌، با همکاری‌ انتشارات‌ انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌، شامل‌: تعلیقات‌ بر اثولوجیا از قاضی‌ سعید قمی‌؛ زواهر الحکم‌ از میرزا حسن‌ لاهیجی‌؛ اصول‌ الاصول‌ از ملانعیما طالقانی‌؛ حاشیه‌ بر شفا از بهاءالدین محمّد اصفهانی‌؛ شرح‌ اسرار اسماء الحسنی‌ از ملا عبدالرحیم‌ دماوندی‌ رازی‌.

·         ۴۰٫ منتخباتی‌ از اثار حکمای‌ الهی‌ ایران‌، جلد چهارم‌، مشهد، ۱۳۵۷ش‌، با همکاری‌ انتشارات‌ انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌، شامل‌: حکمت‌ صادقیه‌ از ملاحمزه‌ گیلانی‌؛ رساله‌ ثمره‌ الفواد از ملااسماعیل‌ خواجویی‌؛ رساله‌ در حدوث‌ دهری‌ از ملااسماعیل‌ خواجویی‌؛ رساله‌ در مبداء و معاد از آقا محمّد بیدآبادی‌؛ قره‌ العیون‌ از ملامهدی‌ نراقی‌؛ رساله‌ در وحدت‌ وجود از آخوند نوری‌؛ رساله‌ تحفه‌ در مباحث‌ علم‌ از ملانظر علی‌ گیلانی‌.

·         ۴۱٫ نقد النصوص‌ فی‌ شرح‌ نقش‌ النصوص‌، عبدالرحمن‌ به‌ احمد جامی‌ به‌ تصحیح‌ ویلیام‌ چیتیک‌، تهران‌، چاپ‌ اول‌ ۱۳۹۷هـ (۱۳۵۶ش‌)، انجمن‌ فلسفه‌ ایران‌، چاپ‌ دوم‌ ۱۳۷۰ش‌)، مؤسسه‌ مطالعات‌ و تحقیقات‌ فرهنگی‌.

·         ۴۲٫ هدایه‌الطالبین‌، حکیم‌ سبزواری‌، مشهد ۱۳۴۷ش‌، انتشارات‌ اوقاف‌ خراسان‌.

·         علاوه‌ بر آثار فوق نوشته‌جات‌ خطی‌ زیادی‌ از استاد وجود دارد که‌ چاپ‌ و نشر هر بخش‌ از آنها دریچه‌ای‌ به‌ افق‌ جدیدی‌ از تاریخ‌ حکمت‌ و عرفان‌ ماست‌.

·         ده‌ها مقاله‌ و مصاحبه‌ نیز از ایشان‌ در مجلات‌ و مطبوعات‌ منتشر شده‌ است‌، که‌ شمارش‌ آن‌ از حوصله‌ این‌ کوتاه‌ خارج‌ است‌.

امام و مرحوم آشتیانی

امام‌ خمینی‌ از منظر استاد آشتیانی

اولین‌ نکته‌ای‌ که‌ به‌ ذهن‌ می‌رسد این‌ است‌ که‌ آشتیانی با شجاعت‌ مخصوص خود، در زمانی‌ که‌ بردن‌ نام‌ امام‌ هم‌ جرم‌ بود، بی‌واهمه‌ در بسیاری‌ از آثار خود، نام‌ آن‌ عزیز را با احترام‌ تمام‌ می‌آورد و تجلیل‌ می‌کند. خود در این‌ باره‌ می‌گوید:

«در اغلب‌ آثار خود از مرحوم‌ امام‌ رضوان‌ الله تعالی‌ علیه‌ مطلب‌ نقل‌ کرده‌ام‌… در دورانی‌ که‌ ذکر نام‌ او قدغن‌ و رساله‌ عملیه‌ او به‌ قول‌ برخی‌ از دانشجویان‌ قاچاق بود، کسی‌ از ارباب‌ علم‌ و معرفت‌ به‌ ما اعتراض‌ نمی‌کرد چرا با این‌ عناوین‌ از آن‌ بزرگ‌ یاد می‌نمایی‌ و ما نیز با شناسایی‌ کامل‌ و معرفت‌ تام‌ به‌ او ارادت‌ داشتیم‌ و جاذبه‌ علمی‌ و جامعیت‌ او تأثیری‌ عمیق‌ داشت‌.»

آشتیانی پس‌ از رحلت‌ امام‌ از خاطرات‌ خویش‌ چنین‌ می‌گوید:

«… این‌ بنده‌ حقیر قدری‌ بعد از شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی‌ که‌ برای‌ تحصیل‌ به‌ قم‌ مشرف‌ شدم،‌ در مدرسه‌ فیضیه‌ حضرت‌ امام‌ سقی‌ الله تربته‌ را در مدرس‌ زیر کتابخانه،‌ در حالی‌ که‌ مشغول‌ تدریس‌ بودند، زیارت‌ کردم‌ و تمام‌ مطالبی‌ را که‌ آن‌ روز در یک‌ ساعت‌ تقریباً افاضت‌ فرمودند به‌ حافظه‌ سپردم‌، یعنی‌ عباراتی‌ را که‌ با کمال‌ طلاقت‌ زبان‌ و عذوبت‌ بیان‌ تقریر می‌فرمودند، از جاذبه‌ای‌ حیرت‌آور بر خوردار بود که‌ در بیان‌ و تقریر و تحریر و عبارات‌ نگنجد.

آن‌ روزگار آقا جوان‌ و فوق العاده‌ با نشاط‌ بود و سعی‌ داشت‌ معضلات‌ تفهیم‌ شود و الحق‌ در صاحب‌ ذوق یک‌ نوع‌ اهتزاز روحانی‌ و طرب‌ قدسی‌ و ملکوتی‌ در مستمع‌ ایجاد می‌نمود. لسان‌ موعظه‌ امام‌ دومی‌ نداشت‌، یا ما ندیدیم‌… .

… بعد از شهریور بیست‌ زمانی‌ که‌ نگارنده‌، به‌ قصد تحصیل‌ به‌ شهر قم‌ مشرف‌ شدم‌ آن‌ مرد بزرگ‌ استاد مسلم‌ در حکمت‌ متعالیه‌ و از اساتید مسلم‌ در کتب‌ عالیه‌ سطوح،‌ در علم‌ منقول‌ بودند.

متجاوز از بیست‌ سال‌ شرح‌ منظومه‌ و اسفار تدریس‌ کردند و یگانه‌ مشعل‌ فروزان‌ علم‌ توحید و معرفت‌ ربوبی‌ و استاد وحید در علم‌ عرفان‌ یعنی‌ اسماء الله و نفیس‌ترین‌ دانش‌ بشری‌ موروث‌ از اولیاء، علم‌ توحید و ولایت و نبوت‌ و شؤون‌ آن‌ محسوب‌ می‌شدند و مدتی‌ برای‌ برخی‌ از ارباب‌ معرفت‌ شرح‌ مقدمه قیصری‌ بر فصوص‌ را تدریس‌ کردند، ولی‌ محیط‌ لیاقت‌ آموزش‌ اشرف‌ علوم‌ و فنون‌ را نداشت‌.»

اعتقاد به‌ شخصیت‌ علمی‌ امام‌

استاد به‌ امام‌ به‌ عنوان‌ حکیم‌ و عارفی‌ بلند پایه‌ و دانشمند، معتقد بود و مدت کمی هم در محضر ایشان تلمذ کرده بود. استاد آشتیانی در مقدمه‌ای‌ که‌ بر مصباح‌ الهدایه‌ امام‌ نوشته‌ است‌، اظهار می‌دارد:

«یکی‌ از آ ثار نفیس‌ در مبحث‌ نبوت‌ و ولایت ، به‌ طریقه‌ محققان‌ از عرفا و کمل‌ از حکمای‌ اسلامی‌، رساله‌ مصباح‌ الهدایه الی‌ الخلافه والولایه‌ اثر سید سادات‌ و اماجد العرفاء والفقهاء، قدوه‌ الحکماء المتألهین،‌ استاد محقق‌ در حکمت‌ متعالیه‌، مرحوم‌ مبرور، حضرت‌ امام‌ خمینی‌، سقی‌ الله تربته‌ می‌باشد. مرحوم‌ امام‌ خمینی‌ کتاب‌ سر الصلوه‌، که‌ بحق‌ اثری‌ است‌ بی‌ نظیر، و شرح‌ دعای‌ سحر و اثر حاضر را به‌ زبان‌ عرفان‌ ـ که‌ لسان‌ خاص‌ این‌ قبیل‌ از آثار است‌ و جز خاصه‌ کمل‌ از ارباب‌ عرفان‌ هیچ‌ قلمی‌ را توانایی‌ آن‌ نیست‌ که‌ اثری‌ قابل‌ دوام‌ و کتابی‌ که‌ حق‌ مطلب‌ عرفانی‌ را ادا نماید به‌ وجود آورد ـ تصنیف‌ فرموده‌اند… در این‌ اثر منیف‌ از مباحث‌ توحید و… به‌ طریقه‌ حکما نیز گفت‌وگو شده‌ است‌. زبان‌ کتاب‌ رسا و زیبا و بهجت‌ افزاست‌ ؛ مسائل‌ غامض‌ و مباحث‌ عالیه‌ نبوت‌ و ولایت،‌ در عبارات‌ نسبتاً کوتاه،‌ ولی‌ رسا با مهارت‌ تقریر شده‌ است‌. مصنف‌ عظیم‌ همه‌ جا به‌ لسان‌ خواص‌ از عرفا با عبارات‌ پر معنا سخن‌ می‌گوید… در نحوه‌ سیر یا سریان‌ و به‌ عبارت‌ دیگر، ظهور حقیقت‌ «نبوت‌ محمدیه‌» و… مطالب‌ دقیق‌ و تحقیقی‌ به‌ قید تحریر آورده‌اند که‌ خاص‌ خواص‌ و در بعضی‌ از موارد ابتکاری‌ است‌. مرحوم‌ امام‌، اعلی‌ الله درجته‌ فی‌ المراتب‌ العلمیه‌ والعلمیه‌، در ذوق و سلیقه‌ علمی‌ و پرهیز از ذکر مطالب‌ غیر لازم‌ نظیر ندارند. یکی‌ از علل‌ جاذبه‌ قابل‌ توجه‌ در آن بزرگ‌ زمانه‌، علاوه‌ بر نظم‌ و ترتیب‌ خاص‌ در درس‌ و بحث‌، جامعیت‌ او بود… .

در شرح‌ مقدمه‌ قیصری‌ نیز آورده‌اند:

امام‌ «مدظله‌» از اساتید بزرگ‌ عرفان‌ در قرن‌ اخیرند و ذوق و استعداد خاص‌ در مبانی‌ عقلی‌ و عرفانی‌ دارند از معظم‌ له‌ دو رساله‌ نفیس‌، یکی‌ مصباح‌ الهدایه ‌الی الخلافه والولایه و دیگر رساله‌ای‌ در شرح‌ دعای‌ سحر، چاپ‌ شده‌ است‌ که‌ حاکی‌ از تبحر و تدرّب‌ آن‌ استاد عالیقدر می‌باشد.۴۷

استاد آشتیانی در مقدمه‌ الشواهد الربوبیه‌ که‌ در سال‌ ۱۳۸۶هجری‌ قمری‌ (حدود ۴۰سال‌ قبل‌) نگاشته‌ است‌ در شرح‌ حال‌ اساتید طبقه‌ بعد از ملا صدرا چنین‌ می‌گوید:

«آقای‌ حاج‌ آقا روح‌ الله خمینی‌… در رشته‌های‌ مختلف‌: فقه‌ و اصول‌ و اخلاق و توحید تدریس‌ می‌نمود و گاهی‌ مستعدان‌ و اهل‌ ذوق را در علم‌ اخلاق به‌ سبک‌ اهل‌ توحید و لسان‌ قرآن‌ مستفیض‌ می‌نمود و در این‌ اواخر فلسفه‌ و حکمت‌ را ترک‌ گفت‌… در مدت‌ قلیلی‌ کلیه‌ حوزه‌های‌

«وجود بانویی با فرهنگ و فضیلت از فامیلی بزرگ، از مواهب الهیه جهت امام بودند و در تربیت فرزندان فرزانه نقش اساسی داشتند»

علمی‌ را تحت‌ الشعاع‌ قرار داد و به‌ تربیت‌ فضلا اشتغال‌ جست‌ و حوزه‌ او بهترین‌ حوزه‌ علمی‌ بود. در فقه‌ و اصول‌ حوزه‌ خارج‌ داشت‌ و جمیع‌ طلاب‌ مستعد از حوزه‌ او استفاده‌ می‌نمودند.

نسبت‌ به‌ خانواده‌ امام‌

استاد علاقه‌ زیادی‌ به‌ مرحوم‌ حاج‌ آقا مصطفی‌ خمینی‌ داشتند و یکی‌ از بهترین‌ آثار خود (مشار الدراری‌) را به‌ وی‌ هدیه‌ کردند.

در مقدمه‌ نیز نوشته‌ است‌:

«این‌ اثر نفیس بی‌نظیر را که‌ مشتمل‌ است‌ بر عالی‌ترین‌ مباحث‌ توحید و ولایت، تقدیم‌ می‌دارم‌ به‌ روح‌ پاک‌ عزیزترین‌ دوست‌ از دست‌ رفته‌، استاد مسلم‌ در علوم‌ و معارف‌ اسلامی‌، مظهر عواطف‌ ربانی‌، انسان‌ العین‌ کمال‌، قدوه‌ ارباب‌ تحقیق‌، حجه‌الاسلام‌، آیت‌الله فی‌ الانام‌، حاج‌ آقا مصطفی‌ موسوی‌ خمینی‌…»

آشتیانی از همسر امام‌ نیز چنین‌ یاد کرده‌ است‌:

«وجود بانویی‌ با فرهنگ‌ و فضیلت‌ از فامیلی‌ بزرگ‌، از مواهب‌ الهیه‌ جهت‌ امام‌ بودند و در تربیت‌ فرزندان‌ فرزانه‌ نقش‌ اساسی‌ داشتند.»

همچنین‌ از مرحوم‌ حاج‌ احمدآقا نیز تجلیل‌ کرده‌، اظهار می‌دارد:

«جناب‌ آقای‌ حاج‌ احمد آقا دومین‌ فرزند ذکور ایشان‌ و یار و مددکار و مشاور او در مهام‌ امور بود.. بسیار باهوش‌ و نکته‌ سنج‌ است‌… در مدتی‌ که‌ کارهای‌ حساس‌ در دست‌ او بود زبان‌ او به‌ طرف‌ شر حرکت‌ ننموده‌ و در صورت‌ امکان‌ به‌ همه‌ خدمت‌ نمود.

او با ترک‌ همه علقه‌ها، اسوه‌ای‌ در پاکبازی‌ و خلوص‌ علمی‌ شد. در سرشت‌ او افتادگی‌ و تواضع‌ موج‌ می‌زد و از خم‌ و راست‌ شدن‌هایی‌ که‌ برای‌ احترام‌ او انجام‌ می‌شد، رنج‌ می‌برد و نهیب‌ نهی‌ او در این‌ خصوص‌ تعارف‌ بردار نبود.

چنان‌ صمیمی‌ و متواضع‌ مشی‌ کرد و با مردم‌ انس‌ گرفت‌ که‌ کسی‌ فکر نمی‌کرد او یگانه دوران‌ است‌ و…

تفریحش‌ قهوه‌خانه‌های‌ «بست‌ بالا» بود، در کنار مردم‌ می‌نشست‌، به‌ نقالی‌ نقالان‌ دل‌ می‌سپرد، چای‌ می‌نوشید و قلیان‌ می‌کشید. همدمان‌ ساده‌ دلی‌ داشت‌… آنان‌ از او تقاضای‌ روضه ماهانه‌ می‌کردند و او لبخند می‌زد و می‌گفت‌ صدایش‌ را ندارم‌… .

ملاصدرای ما غریب‌ بود و غریبانه‌ رفت‌،…

نه‌ تحت‌ تأثیر متملقان‌ بود و نه‌ از هیاهوی‌ معاندان‌ می‌هراسید. آنچه‌ را که‌ درست‌ می‌دانست‌ می‌گفت و تعارفی‌ با کسی‌ نداشت‌ و مطلبی‌ را در پرده‌ نگه‌ نمی‌داشت‌. اهل‌ مداهنه‌ و غلو و مبالغه‌ و تعارفات‌ ‌ نبود. آنچه‌ حق‌ می‌دانست‌، بدون‌ ملاحظه‌ که‌ به‌ کسی‌ برمی‌خورد یا نمی‌خورد، می‌گفت…

متواضع و عاشق اهل بیت

علامه سید جلال‏الدین آشتیانی را باید به حق، زنده کننده آثار حکما و مشعل‏دار حکمت و عرفان نظری دانست. او استاد اجلّ فلسفه، خصوصاً حکمت متعالیه و مروّج طراز اول آن محسوب می‏شد، با این همه هیچ صبغه تقلید و عصبیتی نسبت به آن نداشت و اگر نقد و نقضی در آن می‏یافت، آشکار می‏کرد. مرتبه ایشان در فلسفه بدان حد بود که پروفسور هانری کربن او را «ملاصدرای زنده» می‏نامید، و استادش مرحوم رفیعی قزوینی وی را «سیدالحکماء الالهیین» لقب داده بود. اما افتادگی و تواضع، چنان ملکه وجود شریفش بود که می‏گفت: «اگر ملاصدرا این بنده را یکی از خوشه‏چین‏های خرمن فیض خود محسوب فرماید، در حق بنده غلو کرده است.»

به ساحت مقدس حضرت سیدالشهداء علیه‏السلام عشق می‏ورزید و از آن حضرت با هیجانی خاص به «مطلب العشاق» تعبیر می‏کرد.

خدمت به خلق

روحیه آزادگی، دوری از دنیا، عشق به مطالعه و تحقیق از ویژگی‏های بارز او بود. بیشتر ساعات زندگی‏اش به کار علمی می‏گذشت، ولی با تواضع و تقوا، آثار خویش را «شرح جهل»  می‏خواند. می‏فرمود: «به راستی پیوسته به فکر مرگم و این باور را پیدا کرده‏ام که این اقدامات نشریه‏ای و شرح جهل‏ها، محصولی جز شرح خود کردن و اطفای هوای نفس ندارد. اگر چیزی در قیامت قابل قبول و عرضه کردن باشد، به شرط آنکه تمام جوانب آن را اخلاص فرا گرفته باشد، همانا بی‏سر و صدا، خدمت به خلق کردن است.» هنگامی که این سخنان را می‏گفت، اشک محاسنش را ‏تر می‏کرد.

تربیت شاگردان

با آن‌که‌ ایشان‌ بیشتر عمر و وقت‌ خود را صرف‌ تحقیق‌ و تصحیح‌ و تألیف‌ نمودند؛ ولی‌ از تدریس‌ هم‌ غافل‌ نبود. محفل‌ درس‌ و افاضه‌ ایشان‌ در حوزه‌ و دانشگاه‌ میعاد دوست‌داران‌ حکمت‌ اسلامی‌ و باغ‌ پر طراوت‌ زلال‌ معارف‌ توحیدی‌ بود. مدتی‌ در دانشکده‌ ادبیات‌ دانشگاه‌ تهران‌ تدریس‌ نمود و از سال‌ ۱۳۳۸ش‌ که‌ بر آستان‌ ملک‌ پاسبان‌ قدس‌ رضوی‌ مشرف‌ شد و در پرتو اشعه‌ الطاف‌ آن‌ امام‌ همام(ع) قرار گرفت‌، در حوزه‌ و دانشگاه‌ مشهد مقدس‌ درس‌ داشته‌اند. در ۱۳۴۰ به‌ دانشیاری‌ دانشگاه‌ فردوسی‌ در رشته‌ فلسفه‌ و تصوف‌ اسلامی‌ برگزیده‌ شد و پس‌ از نزدیک‌ به‌ چهل‌ سال‌ نورافشانی‌ با بالاترین‌ درجه‌ استادی‌ از این‌ دانشگاه‌ بازنشسته‌ گردید.

از آغاز تدریس‌، رابطه‌ای‌ محکم‌ بین‌ استاد و شاگردانشان‌ ایجاد شد. در طی‌ قریب‌ به‌ چهل‌ سال‌ که‌ این‌ استاد مبرز به‌ تدریس‌ اشتغال‌ داشته‌اند تعداد زیادی‌ از طالبان‌ دانش‌ از محضرش‌ استفاده‌ کرده‌ و برخی‌ خود در زمره‌ دانشمندان‌ و فلاسفه‌ درآمده‌اند. این‌ حلقه‌ها نه‌ فقط‌ در دانشگاه‌ بلکه‌ در خانه‌ نیز تشکیل‌ می‌شد و استاد مانند بزرگان‌ سلف‌، رابطه‌ای‌ انسانی‌ و پدرانه‌ با شاگردان‌ خود داشته‌اند.

شاگردان‌ استاد آشتیانی‌، به‌ ایرانیان‌ محدود نبوده‌، و ایشان‌ همواره‌ متوجه‌ اهمیت‌ خاص‌ اشاعه‌ فلسفه‌ اسلامی‌ که‌ خانه‌ و مأوای‌ آن‌ در قرون‌ اخیر بیشتر در ایران‌ بوده‌ است‌ در سایر کشورهای‌ اسلامی‌ و نیز غرب‌ و ژاپن‌ داشته‌اند و در راه‌ نیل‌ به‌ این‌ هدف‌ تعداد قابل‌ توجهی‌ دانشجوی‌ خارجی‌ پذیرفته‌ و به‌ تعلیم‌ آنان‌ در زمینه‌ فلسفه‌ و عرفان‌ پرداخته‌اند. برخی‌ از این‌ افراد اکنون‌ خود محققان‌ و دانشمندان‌ به‌ نام‌ هستند، مانند استاد ویلیام‌ چیتیک‌ که‌ برجسته‌ترین‌ مفسر افکار ابن‌ عربی‌ در جهان‌ انگلیسی‌ زبان‌ است‌، او مدتی‌ نزد استاد فصوص‌ و شروح‌ آن‌ را تلمذ کرد.

دکتر محمّد جعفر یا حقی‌ درباره‌ شاگردان‌ و مریدان‌ استاد آشتیانی در اقصی‌ نقاط‌ جهان‌ چنین‌ گفته‌اند:

«آن‌ سال‌ها که‌ از مشهد بیرون‌ نرفته‌ بودم‌، می‌دیدم‌ که‌ هانری‌ کربن‌ و سید حسین‌ نصر و امثالهم‌ چگونه‌ مشتاقانه‌ به‌ دیدارش‌ می‌شتابند و نیز هر کس‌ بویی‌ از فلسفه‌ و عرفان‌ به‌ مشامش‌ خورده‌ است‌. بعدها که‌ به‌ اقصای‌ عالم‌ سفر کردم‌، در هر محفلی‌ که‌ سخن‌ از خراسان‌ به‌ میان‌ می‌آمد، از کمبریج‌ و آکسفورد و لیدن‌ گرفته‌ تا برکلی‌ و تورنتو و توکیو، همه‌ از «استاد» می‌پرسیدند. اصلاً لفظ‌ «استاد» در آن‌ سوی‌ عالم‌ هم‌ شده‌ بود برایش‌ عَلَم‌ بالغلبه‌.

آکیرو ماتسوموتو از کجایی‌ شنیده‌ بود که‌ معلمی‌ از دانشگاه‌ فردوسی‌ مشهد برای‌ تدریس‌ زبان‌ فارسی‌ به‌ توکیو آمده‌ است‌. تلفن‌ مرا با چه‌ زحمتی‌ پیدا کرده‌ و زنگ‌ زده‌ بود که‌ برای‌ دیداری‌ با هم‌ قراری‌ بگذاریم‌. وقتی‌ روز جمعه‌ ۵مهر ماه‌ ۱۳۷۰ در کیچی‌ جوجی‌ توکیو به‌ سراغم‌ آمد، فهمیدم‌ که‌ چیزی‌ قریب‌ سیصد کیلومتر راه‌ از شهری‌ دور به‌ نام‌ نیگاتا، که‌ قبلاً دیده‌ بودم‌، آمده‌ است‌ تا سراغ‌ مرشد و مرادش‌ استاد آشتیانی را از من‌ بگیرد، دیدم‌ که‌ «دوران‌ باخبر در حضورند و نزدیکتان‌ بی‌بصر دور». دو سه‌ ساعتی‌ با هم‌ از مشهد گفتیم‌ و او هر بار ترجیح‌ و زمام‌ سخن‌ را به‌ خاطراتش‌ با استاد باز می‌گرداند. ماتسوموتو، استاد آن‌ روز دانشگاه‌ بین‌المللی‌ ژاپن‌، خود یکی‌ از ده‌ها دانشجو و مرید استاد آشتیانی بود، که‌ از گوشه‌ و کنار جهان‌ به‌ مشهد شتافته‌ و در ساحل‌ دریای‌ دانش‌ و عرفان‌ وی‌ زانو زده‌ و نام‌ و یاد و آثار معرفت‌ وی‌ را در اقصای‌ عالم‌ پراکنده‌ بودند.

بی‌ شک‌ تا وقتی‌ فلسفه‌ و عرفان‌ اسلامی‌ زنده‌ است‌ و دوست‌داران‌ و پژوهندگان‌ حکمت‌ به‌ آثار «جلال حکمت‌» رجوع‌ می‌کنند، نام‌ سید جلال الدین آشتیانی بلند آوازه‌ است.‌ چنین‌ بادا!

درباره نویسنده

90مطلب نوشته است .

One Comment on “استاد علامه‌ سیّد جلال الدین آشتیانی‌”

  • قاسم شهریسوند نوشته شده در ۶ آبان, ۱۳۹۱, ۲۳:۱۵

    من استاد سید جلال الدین را ازسخنرانیهای آقای فاطمی نیا شناختم که ازایشان به عنوان استاد مسلم عرفان در عصر حاضریاد کردند امید وارم که بتوانم با آثار و اندیشه های این مرد بزرگ که مدتها بدنبال ایشان بودم آشنا شوم لطفا” مرا یاری کنید

نوشتن دیدگاه

شما میتوانید از تصاویر مخصوص خود در قسمت نظرات استفاده نمایید برای اینکار از وب سایت آواتارکمک بگیرید .

تمام حقوق این سایت برای پایگاه استاد سید جلال الدین آشتیانی. محفوظ است. باز طراحی و گرافیک : توسط علی رستمیانی